Tavla zar isimleri: hep yek (1-1), dü şeş (6-6) ve 21 atışın tamamı

· 5 dk okuma · tavla.gg ekibi

Kısaca

Tavlada her sayının Farsçadan gelen bir adı var: yek 1, dü 2, se 3, cihar 4, penc 5, şeş 6. İki zar birlikte okunur: şeş beş (6-5), şeş-i yek (6-1), cihar-ü se (4-3). Çiftlerin kendi adları var: hep yek (1-1), dübara (2-2), dü se (3-3), dört cihar (4-4), dü beş (5-5) ve dü şeş (6-6).

Tek zarın adları

Her zarın bir adı var ve altısı da o sayının Farsçasından geliyor. Beşin Türkçesi de iki atışta işin içine giriyor: dü beş (5-5) ve şeş beş (6-5). Öbür atışlarda Farsçası söylenir: cihar-ü penc (5-4), penc-i yek (5-1).

ZarTavladaki adıFarsçasıTürkçesi
1yekyekbir
2düdoiki
3seseüç
4ciharçehardört
5pencpencbeş
6şeşşeşaltı

Altı sözcüğü öğrendin mi işin çoğu biter. Kalan ince ayarı, yani hangi atışta beş dendiğini ya da aradaki eki, birkaç el oynayınca kulağın kendisi tutar.

Çift zarlar

Çift gelince o sayı dört kez oynanır. Bu yüzden her çiftin ayrı bir adı var.

AtışAdıNe oynanırPip
1-1hep yekdört kez 14
2-2dübaradört kez 28
3-3dü sedört kez 312
4-4dört cihardört kez 416
5-5dü beşdört kez 520
6-6dü şeşdört kez 624

Adların içine bakınca üç ayrı kalıp çıkıyor:

  • Dü ile kurulanlar. Dü se (3-3), dü beş (5-5) ve dü şeş (6-6). Dü Farsçada iki demek, ad “iki üç”, “iki beş”, “iki altı” diye okunur. Dü beş (5-5) içinde beşin Türkçesi kalmış.
  • İki dili karıştıranlar. Hep yek (1-1) Türkçe hep ile Farsça yek’i, dört cihar (4-4) Türkçe dört ile Farsça cihar’ı yan yana koyar. Dört cihar aynı sayıyı iki kez söyler.
  • Kendi başına olan. Dübara (2-2) sayı sözcükleriyle kurulmamış, listede tek başına duran bir addır.

Adların ne zaman bu kalıplara oturduğu bilinmiyor. Elimizde olan, bugün masada nasıl söylendikleri.

21 atışın tam listesi

İki zarla 36 farklı sonuç çıkar ama 6-5 ile 5-6 oyuncu için aynı atıştır. Geriye 21 atış kalır. Çiftler 36 sonucun birinde gelir, öbür atışlar ikisinde. Son sütun adın hangi parçalardan oluştuğunu gösterir. Her atışın açılışta nasıl oynandığı açılış hamleleri sayfasında.

AtışAdı36’da kaç kezİçindeki sözcükler
1-1hep yek1hep (Türkçe) + yek (1)
2-2dübara1kendine özgü ad
2-1yek-i dü2yek (1) + dü (2), küçük sayı önde
3-3dü se1dü (iki) + se (3)
3-2seba-i dü2seba (3 yerine) + dü (2)
3-1se yek2se (3) + yek (1), bağlama sesi yok
4-4dört cihar1dört (Türkçe) + cihar (Farsça 4)
4-3cihar-ü se2cihar (4) + se (3)
4-2cihar-i dü2cihar (4) + dü (2)
4-1cihar-ı yek2cihar (4) + yek (1)
5-5dü beş1dü (iki) + beş (Türkçe 5)
5-4cihar-ü penc2cihar (4) + penc (5), küçük sayı önde
5-3penc-ü se2penc (5) + se (3)
5-2penc-i dü2penc (5) + dü (2)
5-1penc-i yek2penc (5) + yek (1)
6-6dü şeş1dü (iki) + şeş (6)
6-5şeş beş2şeş (6) + beş (Türkçe 5)
6-4şeş cihar2şeş (6) + cihar (4), bağlama sesi yok
6-3şeş-ü se2şeş (6) + se (3)
6-2şeş-i dü2şeş (6) + dü (2)
6-1şeş-i yek2şeş (6) + yek (1)

Nasıl okunur?

Yazarken araya kısa çizgi koyuyoruz, ama masada kimse duraklamaz. Şeş-i yek (6-1) tek nefeste “şeşi yek” diye söylenir, cihar-ü se (4-3) “ciharü se”, penc-ü se (5-3) “pencü se” olur. Bu yüzden yazıda da “pencü se” gibi bitişik yazılışlar görürsün.

Ortadaki küçük sesler, şeş-i yek (6-1) içindeki -i ve cihar-ü se (4-3) içindeki -ü, Farsçanın bağlama eklerinden geliyor. İki sayıyı tek söz gibi birbirine bağlarlar, masanın öbür ucundan bağırması bu yüzden kolay. Hangi atışta -i, hangisinde -ü, hangisinde -ı geldiği bir kurala bağlı değil: cihar-ı yek (4-1) ile cihar-i dü (4-2) yan yana durur. Üç atışta ise hiç bağlama sesi yoktur: se yek (3-1), şeş cihar (6-4) ve şeş beş (6-5).

Seba-i dü (3-2) listenin aykırısı. Üçü başka her atışta se diye söyleyen oyuncu burada seba der. Bunu da öbürleri gibi duyarak öğrenirsin.

Bu isimler nereden geliyor?

Sayılar Farsça. Yek, do, se, çehar, penc ve şeş sözcüklerini tavladaki listenin yanına koyunca benzerlik ortada. Oyunun kendisinin de Farsça konuşulan dünyayla bağı güçlü: nard oyununun hikâyesi ve batıya yolculuğu tavlanın tarihi sayfasında.

Bugün duyduğun ise bir karışım. Şeş beş (6-5) Farsça altıyla Türkçe beşi yan yana getirir. Dört cihar (4-4) Türkçe dörtle Farsça dördü. Hep yek (1-1) de Türkçe “hep” ile başlar. Farsça birden altıya sayılar yalnızca Türkçede zarın yüzlerine ad olmadı, nardın oynandığı Gürcistan’da Gürcücede de aynısı oldu.

Herkes gerçekten bunların hepsini söylüyor mu?

Evet, ama herkes aynı şekilde söylemiyor. Türkiye’de oyuncular bu isimleri düz Türkçe sayılarla karışık kullanır, tam söyleyiş yöreye ve aileye göre değişir. Yaşlı bir oyuncu bizimkinden farklı bir yazılış ya da ses kullanabilir, bu yanlış demek değil. tavla.gg her yerde tek yazılış kullanıyor ki rehberler ve oyunun durum satırı birbirini tutsun.

Yeni başlayan biri genelde önce çiftleri öğrenir, çünkü çift gelince masada herkes sesini yükseltir. Sonra şeş beş (6-5) ve şeş-i yek (6-1) gibi sık konuşulan atışlar gelir. Seba-i dü (3-2) ve cihar-ı yek (4-1) gibi adlar en son oturur.

Komşu ülkelerde yakın akrabaları var, Rusça konuşan oyuncular 6-6’ya du-shesh der. Şeş beş ise İsrail’de ve Arap dünyasında oyunun kendisinin adı olmuş; bunun hikâyesi ve başka dillerdeki zar adları dünyada tavla sayfasında.

Okuduğunu tahtada dene

Kayıt yok. Bilgisayara karşı ya da arkadaşınla hemen oyna.

Hemen oyna

Sık sorulan sorular

Tavlada 6-6’ya ne denir?

Dü şeş (6-6) denir. Farsçadaki dü (iki) ve şeş (altı) sözcüklerinden gelir. Dört kez 6 oynanır, toplam 24 pip.

Tavlada 5-3’e ne denir?

Penc-ü se (5-3) denir. Penc Farsçada beş, se üç demektir, aradaki -ü de iki sayıyı birbirine bağlar. Masada çoğu zaman tek nefeste “pencü se” diye söylenir.

Düşeş ve dubara diye de yazılıyor, hangisi doğru?

İkisi de aynı atışlar, sadece yazılış farklı. Bitişik yazılış çok yaygındır ve kimse yanlış saymaz. tavla.gg her yerde dü şeş (6-6) ve dübara (2-2) yazar ki oyun ve rehberler birbirini tutsun.

Hep yek (1-1) ne demek?

İki zarın da 1 gelmesi. Ad, Türkçe hep ile Farsça yek’ten (bir) oluşur, kabaca “hepsi bir” diye okunur. Dört kez 1 oynanır, toplam yalnızca 4 pip, ama evde kapı almak için işe yarar.

Dübara (2-2) ne demek?

İki zarın da 2 gelmesi, yani dört kez 2. Öbür çiftlerin çoğu dü ile kurulurken bu çiftin kendine özgü bir adı var. Toplam 8 pip eder ve açılışta iyi bir atıştır.

Çiftlerin adında neden hep dü var?

Dü Farsçada iki demek, yani dü şeş (6-6) “iki altı”, dü se (3-3) “iki üç” diye okunur. İki istisna var: hep yek (1-1) ve dört cihar (4-4) başka sözcüklerle kurulur, dübara (2-2) ise kendi başına bir addır.

Beş neden bazen penc, bazen beş diye söylenir?

Penc Farsça beş, beş ise Türkçe beş. Kalıplaşan söyleyiş hangisiyse o kalmış. Bu yüzden cihar-ü penc (5-4) ve penc-i yek (5-1) denir ama şeş beş (6-5) ve dü beş (5-5) denir. Mantıkla çıkarılacak bir kural yok, duyarak öğreniliyor.

Dört cihar (4-4) neden dü cihar değil?

Söyleyiş öyle yerleşmiş. Dört Türkçe, cihar Farsça dört demek, yani dört cihar (4-4) aynı sayıyı iki dilde söylüyor. Öbür büyük çiftlerde Farsça dü kullanılır: dü se (3-3), dü beş (5-5), dü şeş (6-6).

Önce büyük zar mı söylenir, küçük zar mı?

tavla.gg’de ve bu sayfadaki tabloda atışlar büyük zar önde yazılır: 6-1, hiçbir zaman 1-6 değil. İsmin içindeki sıra ise her zaman aynı değildir: yek-i dü (2-1) önce 1’i, sonra 2’yi söyler, cihar-ü penc (5-4) de önce 4’ü. Her ismi tek bir kalıp gibi öğrenmek en kolayı.

Masada ismi yanlış söylemek ayıp mı?

Hayır. Kimse kafaya takmaz, Türkiye’de atışlarını düz Türkçe sayılarla söyleyen de çok. İsimler ve yazılışlar yöreden yöreye de değişir, biri seni kendi bildiği söyleyişle düzeltebilir.

Atış farklı oynanınca adı değişir mi?

Hayır. İsim zarın üstündeki sayıların adıdır, hamlenin değil. Şeş-i yek (6-1) nasıl oynarsan oyna şeş-i yek (6-1) kalır, hiç oynanamayan bir atış için de aynısı geçerli.

tavla.gg oyun sırasında atışın adını gösterir mi?

Evet. Türkçe sayfalarda tahtanın üstündeki durum satırı son atışın adını rakamlarıyla birlikte yazar, örneğin şeş-i dü (6-2). Ad bir sonraki atışa kadar orada kalır, böylece kulağın kadar gözün de alışır.