Dünyada tavla: tavli, nardy, takhte nard ve shesh besh
Kısaca
Tavlanın bir sürü adı var: Türkiye’de tavla, Yunanistan’da tavli, İran’da takhte nard, Rusya ve Kafkasya’da nardy, Arap dünyasında tawla, İsrail’de shesh besh. Bunlar yalnızca çeviri değil, her bölgenin sevdiği kurallar ve yan oyunlar farklı. Tahta, 15 pul ve iki zar ise hemen her yerde aynı.
Bir bakışta adlar
| Nerede | Adı | Genelde ne demek |
|---|---|---|
| Türkiye | tavla | Klasik tavla: küp yok, mars 2. Yanında Gülbahar, Hapis, uzun tavla, kız tavlası |
| Yunanistan, Kıbrıs | tavli | Üçlü set: portes, plakoto, fevga |
| İran | takhte nard | Klasik oyun, eski bir Farsça adla |
| Rusya, Gürcistan, Azerbaycan, Ermenistan | nardy, nardi | Önce uzun nardy, ikinci oyun olarak kısa nardy |
| Mısır, Arapça konuşulan ülkeler | tawla | Klasik oyun ve yöresel yan oyunlar |
| İsrail | shesh besh | Klasik oyun |
| Romanya | table | Klasik oyun, küp yok, üçlü mars da marț, yani mars sayılır |
| Bulgaristan | tabla | Tapa dahil yöresel oyunlar ailesi |
| İngilizce konuşulan dünya | backgammon | Katlama küplü turnuva kuralları |
Ailenin ne kadar eskiye ve uzağa yayıldığını tavola reale, trictrac ve Puff gibi eski Avrupa adları da gösteriyor; bu adların ve Fars nardının hikâyesi tavlanın tarihi sayfasında.
Türkiye: tavla
Türkiye’de klasik tavla küpsüz oynanır, mars 2 sayıdır ve açılış zarını kazanan iki zarı yeniden atar. Uluslararası oyundan bütün farkları tavla ve backgammon farkı sayfasında.
Aynı tahtada başka oyunlar da oynanır, kırmalı ve kapılı klasik oyuna bu yüzden erkek tavlası da denir. Yanında en çok bilinenler şunlar:
- Gülbahar. Kırma yok. Pullar çapraz köşelerden başlar, çift gelince merdiven gibi art arda çiftler oynanır. Mısır’daki gulbehar aynı aileden.
- Hapis, Arap ülkelerinde Mahbusa. Tek pul kırılmaz, üstüne inen rakip onu hapseder ve pul o kalkana kadar yerinden oynayamaz.
- Uzun tavla. Kırma yok. 15 pul bir köşeden başlar, iki taraf aynı yöne koşar ve tek pul bile haneyi tutar.
- Kız tavlası. Pullar kulelerden indirilip toplanır, kırma da kapı da yoktur. Sonucu karar değil zar belirler.
Günlük oyunun kendine has bir hızı ve dili var. 1996’da Fethiye’de geçen bir haftanın anlatımı tarih sayfasında, Farsça ve Türkçe sayıların karıştığı zar adları da tavla zar isimleri sayfasında.
Yunanistan ve Kıbrıs: tavli
Yunanistan’da tavli sözü genel olarak tahta oyunları demek. Bir masada sabit sırayla üç oyun oynanır, oyunculardan biri hedef sayıya, genelde 5 ya da 7’ye ulaşana kadar.
- Portes backgammona en yakın olanı. Kırmak serbest, açılış zarını kazanan iki zarı yeniden atar, yani ilk hamle çift olabilir. Rakip hiç pul toplamadıysa galibiyet 2 sayılır, üçlü mars ve küp yok. Kendi evinde rakip pulu kıran pul aynı turda yoluna devam edemez.
- Plakoto oyununda kırmak yok. Rakibin açık pulunun üstüne gelerek onu hapsedersin. 15 pul tek hanede başlar, oradaki son pulu, ana pulu hapsetmek 2 sayı getirir. Türkçede bu oyunun adı Hapis, Arap dünyasında Mahbusa.
- Fevga oyununda ne kırmak ne hapsetmek var. İki oyuncu aynı yöne koşar, tek pul bile bir haneyi tutar, rakibin önünü tamamen kapatmak yasak. Türkçede bu ailenin oyununa uzun tavla denir.
Yani bir Yunan masasında üç ayrı türde oyun oynanır. Kıbrıs’ta da tavli, Yunanistan’daki gibi ulusal tahta oyunu sayılır.
Rusya ve Kafkasya: nardy
Rusya, Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan’da duyacağın ad nardy. Kelime Farsça nard’dan geliyor. Oyun 17. yüzyılda Gürcistan ve Azerbaycan’da nardi adıyla, 19. yüzyılda da Kalmuklar arasında oynanıyordu.
Rusça konuşanlar iki ad kullanır. Kısa nardy bizim bildiğimiz oyun. Uzun nardy ise başka bir oyun, bizde uzun tavla, İngilizcede long backgammon denir; adı normal oyunla kolayca karışır. Ana kuralları şöyle:
- 15 pulun hepsi baş denen tek hanede başlar.
- İki oyuncu aynı yöne, saat yönünün tersine gider.
- Kırmak hiç yok: rakibin durduğu haneye pul koyamazsın.
- Her turda baştan yalnızca bir pul çıkabilir, açılış hamlelerinde istisnaları var.
- Kazanan oyn, yani 1 sayı alır, kaybeden hiç pul toplamadıysa mars, yani 2 sayı.
Mars kelimesinin bizimkiyle aynı olduğuna dikkat et. Zar kelimeleri de geziyor: Rusça konuşan oyuncular 6-6’ya du-shesh, 6-5’e shesh-besh der.
İran: takhte nard
İran’da oyunun adı takhte nard ya da kısaca takhte. Takhte tahta ya da ağaç demek, nard da oyunun eski Farsça adı. Fars geleneği oyunun icadını vezir Büzürgmihr’e ya da kral Ardeşir’e bağlar. Tarihteki nardın dizilişi bugünkünden farklıydı, yani ad bazı kurallardan uzun yaşamış.
Arap dünyası: tawla
Arapçada yaygın kelime tawla, masa anlamına da gelir. Ad ve bugünkü oynanış büyük olasılıkla Türk geleneği üzerinden Mısır’a geldi, oyunun kökeninin ise Fars olduğu düşünülüyor. Mısır’da da evde, aile arasında oynanır.
Mısır, tek tahtada kaç oyun olabileceğini de gösteriyor. Yaygın beş oyun var:
| Oyun | Nasıl oynanır |
|---|---|
| ‘Aada (“normal”) | Klasik tavlaya en yakını |
| Mahbousa (“hapis”) | Tek pulun üstüne gelerek onu hapsetmek |
| 31 | 31 sayıya oynanan yöresel oyun |
| Gulbehar | Çapraz karşılıklı çeyreklerde başlayıp biten, çiftleri daha uzun oynanan oyun |
| Al-Yahudiyya | Tahtanın yarısında oynanan basit oyun, çocuklara sık sık ilk bu öğretilir |
Katlama küpü bu bölgede Batı’ya göre daha az yaygın.
Zarlar başka dillerde nasıl söylenir?
Farsça sayılar yalnızca Türkçeye geçmemiş. Mısırlı oyuncular tek zarları yak, do, se, gahar, bang ya da beesh ve sheesh diye sayar. Çiftlerde akrabalık daha da belirgin:
| Atış | Türkiye | Mısır |
|---|---|---|
| 1-1 | hep yek | hab yak |
| 2-2 | dübara | dobara |
| 3-3 | dü se | do se |
| 4-4 | dört cihar | dorgy |
| 5-5 | dü beş | dabash |
| 6-6 | dü şeş | dosh |
Rusça konuşanların du-shesh’i de bizim dü şeş (6-6) ile aynı söz. Beşin Mısır’da hem bang hem beesh diye söylenmesi de tanıdık: Türkçede de beş bazı atışlarda Farsça penc, bazılarında Türkçe beş olarak kalmıştır.
İsrail: shesh besh
İsrail’de oyunun adı shesh besh, bu ad bazı Arapça konuşulan ülkelerde de kullanılır. Aslında 6-5 atışının adı. Shesh Farsçada ve İbranicede altı, besh ise Türkçeden beş. Yani ad, Türk zar isimlerindeki Farsça-Türkçe karışımın aynısını taşıyor. Bu iki dilin, kelimeler uyaklı olduğu için seçilmiş olması da mümkün. Türkçede aynı atış şeş beş (6-5) diye yazılır.
Romanya ve Bulgaristan
Romanya’da oyunun adı table, tahta demek olan tablă kelimesinden. Katlama küpü yok, üçlü mars da yalnızca mars sayılır, oraya özgü adıyla marț. Türkçedeki mars kelimesini biliyorsan bağlantıyı duyarsın.
Bulgar oyuncular tabla der. Yöresel oyunları arasında plakoto ve Hapis gibi işleyen tapa da var.
Önce hangisini oynamalı?
Oyunun bir türünü öğrendiysen gerisinin çoğunu zaten biliyorsun. Tahta, pul ve zar aynı kalır, klasik oyunlar arasındaki farkların çoğu sayı hesabında ve ilk hamlede. Asıl değişim Hapis ve uzun tavla gibi oyunlarda geliyor, onlar bambaşka planlar ister: kırma olmayınca pulu korumak değil, rakibin yolunu kapatmak ya da hızlı koşmak önem kazanır. Altı oyunun yan yana karşılaştırması tavla çeşitleri sayfasında.
Okuduğunu tahtada dene
Kayıt yok. Bilgisayara karşı ya da arkadaşınla hemen oyna.
Sık sorulan sorular
Tavla ile tavli arasındaki fark ne?
Tavla Türkçe, tavli Yunanca, ikisinin de kökü Latince tabula. Yunanistan’da tavli genelde sırayla oynanan üç oyunluk bir set demektir: portes, plakoto ve fevga. Türkiye’de tavla deyince klasik oyun anlaşılır, o da portese çok yakındır. Mars gibi çift sayılan galibiyet ve küpsüz oyun ikisinde de ortak.
Yunan portesi Türk tavlasından nasıl ayrılır?
Çok az. Portesde de açılış zarını kazanan iki zarı yeniden atar, mars 2 sayıdır, üçlü mars ve küp yoktur. Asıl fark, portesde kendi evinde kırıp aynı turda yola devam etmenin yasak olması; Türkiye’de bu yasağı yalnızca bazı masalar uygular.
Yunan tavlisinde maç kaç sayıya oynanır?
Genelde 5 ya da 7 sayıya. Portes, plakoto ve fevga sırayla oynanır, üçü bitince yine portese dönülür. Her elin kazananı 1 ya da 2 sayı alır, hedefe ilk ulaşan maçı kazanır.
Nardy ile tavla aynı şey mi?
Hangi nardy olduğuna bağlı. Rusça konuşanlar uzun nardy ile kısa nardy’yi ayırır. Kısa nardy bizim bildiğimiz oyundur. Uzun nardy başka bir oyun: 15 pulun hepsi tek hanede başlar, iki oyuncu aynı yöne gider, kimse kimseyi kıramaz.
Nardy’de de mars var mı?
Var, adı da aynı. Uzun nardyde kaybeden hiç pul toplamadıysa mars olur ve 2 sayı verir. Normal galibiyete oyn denir, 1 sayıdır.
Shesh besh ne demek?
6 ve 5 atışının adı, İsrail’de ve bazı Arapça konuşulan ülkelerde oyunun kendisinin de adı. Shesh Farsçada ve İbranicede altı, besh Türkçede beş demek. İki dilin uyak hatırına karıştırıldığı söylenir.
Mısırlılar zarları nasıl söyler?
Farsça kökler onlarda da duyulur: yak, do, se, gahar, bang ya da beesh ve sheesh. Çiftler hab yak (1-1), dobara (2-2), do se (3-3), dorgy (4-4), dabash (5-5) ve dosh (6-6) diye söylenir. Türkçedeki hep yek (1-1) ve dübara (2-2) ile akrabalık hemen duyulur.
İran’da tavlaya ne denir?
Takhte nard, takhteh nard diye de yazılır. Takhte tahta ya da ağaç demek, nard da oyunun eski Farsça adı. Kısaca takhte demek de yaygın.
Türkiye dışında küpsüz oynayan var mı?
Evet, geleneksel oyunun çoğu küpsüzdür. Yunan tavlisinde küp yok, Romanya’daki table oyununda da yok. Arap dünyasında da küp daha az yaygın. Küp esasen uluslararası turnuva backgammonunun bir parçası.