Tavlanın tarihi: nereden geldi, ne kadarı biliniyor?

· 6 dk okuma · tavla.gg ekibi

Kısaca

Tavla ve backgammon, 24 haneli tahta, ikişer takım 15 pul ve zarla oynanan eski bir oyun ailesinden gelir. Roma tabulası bu tahtayı 5. yüzyılda kullanıyordu, Fars geleneği de nardı 3. ve 6. yüzyıl kişilerine bağlar. Backgammon adı 17. yüzyıl İngiltere’sinde görünür; katlama küpü 1920’lerde çıktı ve Türk tavlası onu hiç almadı.

Kısa özet

Tavlanın kökeni üzerine anlatılanların çoğu kanıtların ötesine geçiyor. Aşağıda gerçekten bilinenler var, tarihleri ve ne kadar sağlam oldukları ile.

Ne zamanNeNe kadar sağlam
MÖ 3100 civarıMısır’da Senet tahtası olabilecek parçalarBaşka oyun, bağ tartışmalı
MÖ 3000 civarıİran’da Yanık Şehir’de (Şehr-i Suhte) oyun takımına benzeyen buluntularKuralları bilinmiyor
MÖ 2600 civarıUr kral mezarlarından tahtalarBaşka oyun, bağ tartışmalı
3. ile 6. yüzyıl arasıFars geleneği nardın icadını buraya koyarGelenek, sonradan yazılmış
MS 480 civarıİmparator Zenon’un oyunu, 6. yüzyıldan bir epigramdaSağlam: 24 hane, 15 pul
1283X. Alfonso’nun Libro de los juegos kitabı tahta oyunlarını anlatırSağlam
1555İstanbul’un ilk kahvehanesi açılıyorOldukça sağlam
1635 ile 1647 arasıKelimenin bilinen ilk İngilizce kullanımı, James Howell’ın mektubuSağlam, yılı tartışmalı
1743Edmond Hoyle’un oyun üzerine kitabıSağlam
1920’lerKatlama küpü New York’ta ortaya çıkıyorYer ve on yıl sağlam, mucidi bilinmiyor
1979BKG 9.8 dünya şampiyonu Luigi Villa’yı yeniyorSağlam
1992FIBS ile oyun internete taşınıyorSağlam

Senet ve Ur oyunu gerçekten tavlanın atası mı?

Sık sık ata diye anılırlar ama bu abartılı. Senet Mısır’da oynanıyordu, MÖ 3100 civarından tahta parçası olabilecek buluntular ve Üçüncü Hanedan döneminden, aşağı yukarı MÖ 2686 ile 2613 arasından, oyunun resimleri var. Ur oyunu ise Mezopotamya’dan geliyor. Leonard Woolley 1920’lerde Ur kral mezarlarında MÖ 2600 civarına tarihlenen tahtalar buldu. Çok sonraki Babil tabletleri, biri aşağı yukarı MÖ 177’ye tarihli, oyunun bir oynanış şeklini anlatıyor.

İkisi de zarla oynanan yarış oyunu. Ama ikisi de bildiğimiz iki sıralı, 24 haneli tahtayı kullanmıyor ve bunlardan tahta oyunlarına kesintisiz bir çizgi gösterilebilmiş değil. İran’da Yanık Şehir’deki buluntular için de aynısı geçerli. MÖ 3000 civarından bir oyun takımına benziyorlar. Oradaki insanların çok erken dönemde zarlı tahta oyunları oynadığını gösteriyorlar, bu kendi başına ilginç. Tavlaya benzer bir şey oynadıklarını göstermiyorlar.

Tavlaya tam 5000 yaş biçmek, aile benzerliğini nüfus kâğıdı gibi okumak demek.

Roma: tabula ve Zenon’un kötü zarı

Bizimkine benzeyen bir oyunun ilk sağlam resmi Roma dünyasından geliyor. Romalılar üç sıralı Ludus Duodecim Scriptorum oynuyordu, imparatorluk döneminde de Latince tahta demek olan tabula. İmparator Claudius bu oyun üzerine bir kitap yazmıştı, ama o kitap kayıp.

En iyi kanıt, 6. yüzyıl yazarı Agathias’ın Yunanca bir epigramı. Şiir, Doğu Roma imparatoru Zenon’un MS 480 civarında oynadığı bir eli anlatıyor ve pozisyonu yeniden kurmaya yetecek kadar ayrıntılı. Tahtada 24 hane var, iki tarafta 12’şer, her oyuncunun 15 pulu var. Zenon üç zarla 2, 5 ve 6 attı, kapılarını bozmak zorunda kaldı, ortada açık pullar kaldı. Kötü bir zar yüzünden evini dağıtmak zorunda kalmış herkes on beş yüzyıl öncesinden Zenon’un halini anlar.

Farklar da var: iki değil üç zar, kurallar da kısmen tahmin, çünkü bu tek şiirden yeniden kuruluyor. Yine de oyunun şekli tanıdık ve tabula kelimesi bugünkü Yunanca, Türkçe ve Arapça adların kökü.

İran: nard

Öbür ana kol İran’dan geliyor. Nard ve uzun biçimi nardşir, Fars geleneğinde adı belli kişilere bağlanır.

  • Orta Farsça Kār-nāmag ī Ardaxšēr ī Pāpakān metni oyunu 224 ile 241 arasında hüküm süren I. Ardeşir’le ilişkilendirir.
  • Satrancın açıklanması ve nardın icadı üzerine başka bir Orta Farsça metin, 531 ile 579 arasında hüküm süren I. Hüsrev’in veziri Büzürgmihr’i işaret eder.
  • 1000 yılı civarında yazılan Şehname, Büzürgmihr hikâyesini yeniden anlatır.

Adın kendisi ilk hikâyeyi gösteriyor: Orta Farsçada “cesur Ardeşir” anlamına gelen bir sözün kısaltması diye açıklanıyor. Bu hikâyeler olaylardan çok sonra yazıldı ve kayıttan çok efsane gibi okunuyor. Yani bize Farsların oyun hakkında neye inandığını söylüyorlar. Gerçek köken büyük olasılıkla MS 300 ile 500 arasında. Talmud’da daha eski olabilecek bir söz de tartışmalı.

Nard, başka adla backgammon değil. Başlangıç dizilişi farklıydı ve ikisinin ne kadar yakın olduğu tartışmalı. Kimine göre nard backgammonun öncüsü, kimine göre ayrı bir oyun. Kesin olan, nardın geniş bir alana yayıldığı. 17. yüzyılda Gürcistan ve Azerbaycan’da nardi adıyla oynanıyordu, bugünkü Rus nardısı da oradan geliyor. İran’da oyunun adı hâlâ takhte nard. Bugün bu ülkelerde nasıl oynandığını dünyada tavla sayfası anlatıyor.

Orta Çağ Avrupası: tahta oyunları

Tahta oyunları Orta Çağ Avrupası’nda yaygındı. Temel belge, Kastilya kralı X. Alfonso’nun yaptırdığı ve 1283’te Toledo’da tamamlanan oyunlar kitabı Libro de los juegos. Satranç, zar ve tahta oyunlarını anlatır, Avrupa tahta oyunları üzerine en eski belgedir. Birkaç türünü anlatır, bunlardan todas tablas adlı olanı backgammona en çok benzeyenidir.

Ülkeler kendi türlerini ve adlarını geliştirdi. İtalya’da tavola reale, İspanya’da tablas reales, Fransa’da trictrac, Almanya’da Puff. İngiltere ve İskoçya’da ciddi oyun Irish adlı bir oyundu. İskoçya kralı IV. James’in sarayında sevilen bu oyundan backgammon doğdu.

Backgammon adı nasıl çıktı?

Kelime İngilizcede 17. yüzyılda görünüyor. Bilinen en eski kullanım James Howell’ın bir mektubunda, baggammon yazılışıyla. Mektubun yılı 1635 ile 1647 arasında farklı yerlere konuyor, bu yüzden tek bir yıl söylemek zor. Kelimenin kökeni sık sık Sakson ya da Galce kelimelere bağlanıyor, üzerinde anlaşma yok.

Sonra 1743’te Edmond Hoyle, Londra’da A Short Treatise on the Game of Back-Gammon kitabını yayımladı. Hoyle’un kitabı oyunu İngiliz okurlar için oturttu ve sık sık ilk modern kural kitabı olarak anılır. Bu kitap için yer yer 1753 tarihi geçer, ama ilk baskı 1743’te.

Osmanlı dünyasında tavla

Türk tavlasının tarihi sanıldığından az belgeli. Adın ya da kuralların ne zaman yerleştiği bilinmiyor, oyunun bir anda Bizans’tan Osmanlı’ya geçtiği yönündeki yaygın iddia da kanıtlanmış değil. Bilinen, oyunun toplumsal ortamı. İstanbul’un ilk kahvehanesi 1555’te açıldı, bir sonraki yüzyılda kahvehane müdavimleri vakitlerini tavla ve satrançla geçiriyordu. Bugün de her yerde oynanıyor.

Bugünkü Türk kurallarının ne zaman oturduğu da belli değil. Komşu Yunan portesinde de açılış zarını kazanan iki zarı yeniden atar; iki oyunun bütün farkları tavla ve backgammon farkı sayfasında.

1996’da Fethiye’de tavla

Türk masasında kurallar kitaptan değil masadan öğrenilir, kimse yazmaz ama herkes bilir. 1996 yazında Fethiye’de oyun şöyle akıyordu, bugün oynayan herkese tanıdık gelir:

  • Zarlar elle atılıyor, zar kabı yok.
  • Zarların köşeleri yuvarlak, 1 yüzü büyük, yuvarlak, kırmızı bir çukur.
  • Zar tahtada durur durmaz hızlı bir rakip onu toplayıp kendi atışını yapabiliyor, oyun bu yüzden çok hızlı akıyor.
  • Maçlar genelde 5 sayıya oynanıyor.

Zarların adı da bu geleneğin parçası. Masada atış sayıyla değil adıyla söylenir, Farsça sayılardan gelen bu adlar tavla zar isimleri sayfasında.

New York, küp ve modern oyun

Batı oyunu değişmeye devam etti. 1920’lerde New York kulüplerinde yeni bir parça göründü: oyunun değerini iki katına çıkaran katlama küpü. Mucidi bilinmiyor. Amerikan kuralları 1931’de aşağı yukarı bugünkü haline getirildi. Türk tavlası küpü hiç almadı.

Turnuva dönemi 1960’larda Prens Alexis Obolensky ile başladı. 1963’te bir turnuva sistemi kurdu, Mart 1964’te büyük bir uluslararası etkinlik düzenledi. 1967’de Las Vegas’taki dünya şampiyonasını Tim Holland kazandı. 1979’dan itibaren Monte Carlo dünya şampiyonasının kabul gören evi oldu. Paul Magriel’in Backgammon kitabı dönemin temel kitaplarından.

Bilgisayarlar bildiklerimizi nasıl değiştirdi?

Temmuz 1979’da Hans Berliner’in programı BKG 9.8, dünya şampiyonu Luigi Villa’yı 7-1 yendi. Zarların yardım ettiğini ilk söyleyen Berliner’di, yine de bir bilgisayar bir tahta oyununda ilk kez dünya şampiyonunu yenmişti.

Oyun Temmuz 1992’de internete taşındı: Andreas Schneider’in açtığı FIBS, dünyanın her yerinden oyuncuları aynı sanal masaya oturttu. Aynı yıllarda asıl değişim sinir ağlarıyla geldi. IBM’den Gerald Tesauro, kendi kendine oynayarak öğrenen TD-Gammon’u yaptı. Bill Robertie ve Kit Woolsey’in de aralarında olduğu güçlü oyuncular onu en üst insan düzeyinde ya da üstünde buldu. Ardından ticari programlar Jellyfish ve Snowie geldi, GNU Backgammon da özgür yazılım olarak çıktı.

Bu programlar açılış bilgisinin bir kısmını yeniden yazdı. Örneğin cihar-ı yek (4-1) ve penc-i yek (5-1) açılışlarında 6’dan 5’e açık pul bırakmak yerine arkadaki pullardan birini 24’ten 23’e oynamak, TD-Gammon’dan sonra uzmanlar arasında yaygınlaştı. Bugün hangi atışın nasıl oynandığını açılış hamleleri sayfasında görebilirsin.

Okuduğunu tahtada dene

Kayıt yok. Bilgisayara karşı ya da arkadaşınla hemen oyna.

Hemen oyna

Sık sorulan sorular

Tavla gerçekten 5000 yıllık mı?

Bu iddia kanıtların ötesine geçiyor. Zarla oynanan yarış oyunları o kadar eski, Senet ve Ur oyunu gibi, ama kuralları farklı ve tavlaya uzanan doğrudan bir çizgi kanıtlanmış değil. Bugünkü tahta ve pul sayısı kesin olarak ancak 5. yüzyıl civarına kadar gösterilebiliyor.

Tavlayı İranlılar mı icat etti?

Fars geleneği nardı I. Ardeşir’e ya da vezir Büzürgmihr’e bağlar, nard da sık sık tavlanın atası sayılır. Ama bu hikâyeler yüzyıllar sonra yazıldı, tabula da Roma dünyasında oynanıyordu. Bazı tarihçiler nard ile backgammonun tek oyunun iki adı değil, ayrı oyunlar olduğunu savunuyor. Güvenle söylenebilecek olan, İran’ın bu ailede büyük rol oynadığı.

Tavla backgammondan daha mı eski?

Backgammon adı 17. yüzyılda çıkıyor, tabula ile akraba adlar taşıyan oyunlar ise çok daha eski. Bugün oynadığımız Türk kurallarının ise kesin bir kuruluş tarihi yok. Doğrusu, ikisini eski bir ailenin dalları saymak; aralarındaki en belirgin fark olan katlama küpü 1920’lerde çıktı ve Türk tavlasına hiç girmedi.

Tavla Türkiye’ye ne zaman geldi?

Kesin bir tarih yok. Bizans’ta tabula oynanıyordu, İslam dünyası da Fars nardını tanıyordu, zar adlarının Farsça olması da bu bağı gösteriyor. Elimizdeki sağlam kayıt 17. yüzyıl İstanbul kahvehanelerinden: o dönemde tavla müdavimlerin gündelik oyunlarından biri.

Tavla kelimesi nereden geliyor?

Tahta, masa anlamındaki Latince tabula kelimesine dayanıyor. Türkçeye Orta Çağ Yunancası ya da Arapça tawla üzerinden geldiği düşünülüyor, tam yolu belli değil. Yunanca tavli ve Arapça tawla da aynı kökten. Türkçede tavla sözünün at ahırı anlamı da var.

Backgammon kelimesi nereden geliyor?

Kesin olarak bilinmiyor. Yaygın bir açıklama, kırılan pulların geri dönmesi yüzünden eski dilde geri ve oyun anlamına gelen kelimelere işaret eder, ama bu bir teori. Bilinen en eski İngilizce kullanım, James Howell’ın bir mektubunda baggammon yazılışıyla geçer. Mektubun tarihi 1635 ile 1647 arasında farklı yıllara konuyor.

Katlama küpünü kim buldu?

Adı bilinmiyor. Küp 1920’lerde New York’taki oyun kulüplerinde ortaya çıktı, kimin bulduğu kayda geçmedi. Türk tavlası küpü hiç benimsemedi, bugün iki oyun arasındaki en büyük fark da bu.

Osmanlı kahvehanelerinde gerçekten tavla oynanıyor muydu?

Evet. 17. yüzyıl İstanbul kahvehanelerinin müdavimleri vakitlerini tavla ve satrançla geçirirdi. İstanbul’un ilk kahvehanesi 1555’te açıldı.

1996’da Fethiye’de tavla nasıl oynanıyordu?

Zarlar kapsız, elle atılıyordu ve köşeleri yuvarlaktı. Oyunlar çok hızlıydı: zar durur durmaz rakip onu toplayıp kendi atışını yapabiliyordu. Maçlar genelde 5 sayıya oynanıyordu.

Bilgisayar dünya şampiyonunu ilk ne zaman yendi?

Temmuz 1979’da Hans Berliner’in programı BKG 9.8, dünya şampiyonu Luigi Villa’yı 7-1 yendi. Berliner’in kendisi de şansın büyük pay sahibi olduğunu söyledi. Bilgisayarlar insanlardan açıkça güçlü hale ancak ardından gelen sinir ağlarıyla, TD-Gammon’dan itibaren geldi.

FIBS nedir?

First Internet Backgammon Server, yani ilk internet backgammon sunucusu. Andreas Schneider onu Temmuz 1992’de açtı. Oyuncular yazıyla komut vererek dünyanın her yerinden birbirine karşı oynayabildi, internette tavla ve backgammon oynamanın başlangıcı orası sayılır.